پنجره های ارسی

تعریف  ارسی

ارس در فارسی به چم (معنای) گشاده لوز روس و اروس است. در اروپا به این گونه درها گیوتین می گوینداستاد پیرنیا واژه ارسی را پارسی می داند برابر گشاده و باز ولی در فرهنگ ها ارسی را یک واژه روسی دانسته اند "ارپیشوندی است برابر بالا رفتن که در برخی واژه های دیگر مانند ارچین دیده می شود و "سی" برابر پرتو و چشمه که در گویش های نیمروزی(جنوبی) ایران روایی است.ارسی گونه ای پنجره چوبی و شبکه دار کشویی است که با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شود.بلندای آن از کف تا آسمانه استاین در _پنجره گاه به میانسرا باز می شود و گاه میان دو تالار جای می گیرد تا به هنگام نیاز باز شود و یک تالار بزرگ بدست آید.[1]

6ku04aq9okwong3sw146.jpg

ارسی پنجره مشبکی است که به جای گشتن روی پاشنه گرد ، بالا می رود و در محفظه ای که در نظر گرفته شده است جای می گیرد. ارسی معمولاً در اشکوب کوشکها و پیشانی و رواق ساختمانهای سردسیری دیده می شود. نقش شبکه ای ارسی معمولاً مانند پنجره  و روزنهای چوبی است.[2]

 

ارسی، هنر از یاد رفته

از زمان های کهن تا کنون همواره آدمی در تلاش و تکاپوی فراوان برای خلق آثاری ارزنده بوده تا بتواند به یاری و مدد آنها آسایش و آرامش را برای خود و دیگران به ارمغان آورده و جلوه هائی از حقانیت خویش را به اثبات رساند او با این باور پیوسته دست به خلق آثار بزرگ و ارزشمندی زده است که هر بینندن را در حیرت و تعجب وا می گذارد؛ انسان هنرمند در پی این هدف والا و مقدس  و برای دست یابی به جایگاه واقعی خویش همواره کوشیده است هنری بیافریند که سوای کاربردش، شأن و منزلت خویش، جامعه و فرهنگ را نمایان سازد.

کشور ما ایران از این معقوله مستثنی نبوده، فرهنگ و تمدنی کهن دارد که قدمت آن به چندین هزار سال می رسد و در تمام ادوار تاریخ مورد توجه سیاحان، کاشفان، شرق شناسان و کارگزاران فرهنگی کشورهای مختلف بوده است. در این میان باستان شناسان و مردم شناسان سهم بسزائی در شناساندن آن داشته اند؛ با همه این احوال کمتر شرق شناسی از ادوار گذشته تا به حال در مورد هنر ارسی سازی سخن به میان آورده است.

اهمیت هنرهای سنتی، فقدان استادان آموزش دیده، ناشناخته بودن این هنرها و کمبود اطلاعات وظیفه سنگین تری برای پژوهشگران ایجاد می کند، تا به آنچه از گذشته به آنها رسیده توجه ویژه داشته باشند و در پی شناخت ارزش ها  و باز یافتن  و باز شناساندن هویت اصیل این تمدن کهن گوشه هائی از هزاران دفتر ناخوانده ی هنر خصوصاً هنرهای سنتی را برای اهل آن بازگو کنند.

در بررسی انواع ارسی ها از نظر ساختار و چگونگی عملکرد به تقسیم بندی هایی دست می یابیم که در معماری سنتی جایگاهی بس رفیع دارد و از نظر طرح و نقش نیز مباحث ارزشمندی را خواهان است .

ارسی سازی از هنرهایی است که رو به فراموشی نهاده و هنرمندان ارسی ساز که تعداد آنها از انگشتان دست تجاوز نمی کند بیشتر به مرمت در و پنجره های قدیمی مشغولند ، حدّیث ارسی حکایت غم انگیزی دیگری است از هنرهای سنتی این رشته مشتمل بر هنرهای چون گره سازی، قواره بری،  پارچه بری، مشبک، درودگری، شیشه بری و غیره است که هر کدام نا گفته های فراوان دارند. در و پنجره های مشبک با شیشه های رنگی در عین حال که حفاظ مناسبی در برابر آفتاب گرم و تابان ایران به حساب می آید، نور را در رنگ های متنوع و متعدد منعکس می کنند که این تنوع جلوه ای خاص به تزئینات وابسته به بنا می بخشد. قدیمی ترین آثار ارسی سازی در ایران مربوط است به عصر صفویه که در نقاط مختلف کشور و در بناهای مربوط به این عصر دیده شده است ارسی سازی پس از تلفیق با هنر قواره بری که در عصر قاجار اتفاق می افتد اوج و عظمتی دو چندان می یابد. متاسفانه این گونه هنرها با ورود آهن رو به نابودی گذاشته وگستردگی پیشین خود را از دست داده اند. ورود در و پنجره های فلزی صنایع ظریف نجاری را از میان برده و نجاران ناچار برای امرار معاش، زندگی نجاری خویش را رها کرده و هر چه تخته ساخته بودند عاقبت کارگاه های خود را با آن تخته کردند. این هنرمندان در منتهای دیانت و قناعت و حوصله با کمترین امکانات (تیشه، اره، رنده و سوهان) با نیروی عقل سلیم خود زیبائی وصف ناشدنی آفریدند که قلم و زبان از توصیف آن عاجزاند.

استاد پیرنیا در ص 355 کتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران می نویسد:

بعضی گمان کرده اند ارسی به پنجره هایی اطلاق می شود که به تقلید از معماری روسی در ایران رواج یافته، در صورتی که نمونه های جالبی از ارسی، حتی پیش از آن که معماری چشم گیری در روسیه پای گرفته باشد، در بناها و نقاشیها مشاهده می کنیم. وی با مقایسه واژه ارسی با واژه هایی چون اردک( مرغ بالا جهنده) ، ارلنگ( حرکت توام با جهش)، ارچین(پله) معتقد است "ار" پسوند به معنای بالا رفتن. و ارسی واژه ای ایرانی است و به پنجره هایی اطلاق می شود که بصورت کشویی به سمت بالا باز می شوند، از دیگر مواردی که بر این موضوع تکیه دارند تعاریفی است که در کتب مختلف خصوصا فرهنگ نامه آمده است در این منابع تاکیدی بر روسی بودن این گونه پنجره ها وجود ندارد بلکه معانی مختلف ارسی را بررسی نموده اند. فی المثل در فرهنگ معین ارسی را به معنی نوعی در قدیمی که دارای چهار چوب مخصوص است معرفی نموده که با حرکت به سمت بالا و پایین، باز و بسته می شود، یا گاه از باب تسمیه کل به اسم جزء، اتاقی را که دارای چنین درهایی است می نامند.

آدام اولئاریوس در بخش ایران سفر نامه خود در مورد پنجره های بکار رفته در بناهای ایران می نویسد: پنجره اتاق ایرانیان به بزرگی در است و تا کف اتاق می رسد و بجای شیشه دارای شبکه های چوبی است که در زمستان روی آن کاغذ چرب می چسبانند.

هنر ارسی سازی از ارزش و جایگاه خاصی در میان جوامع مختلف برخوردار بوده و به علت داشتن زمینه های فراوان جهت پیشرفت و کار به ترتیبی که با ظرافت همراه شود همیشه برای طبقات مختلف متفاوت بوده است، کسانی که از این نمونه در و پنجره ها استفاده می کردهاند نیز به نوبه خود بنا به موقعیت اجتماعی شان در میان جامعه از نمونه های مختلف بهره میبردند. گاهی بدستور حاکمی در مسجد یا حسینه ای به کار می رفته است و بجز مالکان، سران و حاکمان زمان کمتر کسی میتوانسته از این نوع پنجره در منزل یا عمارت خود استفاده کند.

پنجره های ارسی با توجه به کاربردشان در مکان های مختلفی چون خانه، مسجد، مدرسه، بازار، سرا، حسینیه و غیره مورد استفاده قرار گرفته است؛ این بازشوی چوبی متشکل از عناصری بنام درک است که بصورت عمودی باز و بسته می شود. تعداد و شکل این درک ها بسته به محل استفاده متفاوت است. درک های یکپارچه وزن زیادی را شامل می شود که هر کس قادر به بالا کشیدن آن نیست به هر حال با تدابیری (وزنه ای کردن) خانم خانه می توانسته است به راحتی از آن استفاده کند، ارسی ها در حالت بسته نور ملایمی در رنگ های مختلف به داخل اتاق هدایت می کنند، که جلوه هایی زیبا به بنا می بخشد. محل قرارگرفتن ارسی ها علاوه بر اتاق بزرگ ارسی یا شاه نشین، اتاق های ارسی سه درکی، اتاق های گوشوار و فضای بین دو اتاق بزرگ چسبیده به هم است؛ در خانه امام جمعه تهران شاهد نمونه های از این ارسی ها هستیم، در میان این ارسی ها ارسی نه درکی در بین دو اتاق قرار داشته که به هنگام جلسات و میهمانی ها با بالا کشیدن درک ها یک اتاق بزرگ پیوسته شکل میگرفته است، از خصوصیات برخی از این ارسی دو جداره و دو طرفه بودن نقوش و تزئینات کار شده بر پاتاق و درک های ارسی است، که با ظرافت و تناسب بسیار چشم نوازی اجرا شدهاند.

ارسی ها اجزا و قطعات مختلفی دارند که در تمام آنها مشترک اند یکی از این اجزا چهار چوب کلی کار است که خود به وسیله اجزاء چوبی دیگر هم از عرض (بوسیله وادار) و هم از ارتفاع (بواسطه تیرهای افقی) تقسیم می شوند، این تقسیم بندی ها علاوه بر تقسیم دهانه بزرگ ارسی به قسمت های کوچک تر سهولت در امر باز و بسته کردن لنگه ها و ظریف کاری  بر قسمت های مختلف آن را امکان پذیر میسازد و  بر استحکام و ایستایی آن نیز می افزاید. با این حال اجزاء تشکیل دهنده ارسی را می توان به قسمت های ذیل تقسیم نمود:

1. چهار چوب که استخوان بندی اصلی پنجره را تشکیل می دهد و شامل ردیف هایی از چوب بصورت طولی، عرضی و منحنی است که سایر اجزای ارسی را در بر می گیرد.

2. وادار که در واقع همان ستون های عمودی ارسی است، که پنجره را به قسمت های مساوی بر اساس تعداد لنگه ها تقسیم می کند.

3. پاخور یا پاشنه ارسی که به قسمت پائین و افقی چهار چوب اطلاق میشود و ارتفاع آن در بیشتر موارد بین 10 تا 30 سانتی متر است.

4. پاتاق یا کتیبه قسمت عمده و اصلی جهت تزئین و مشکل ترین بخش ارسی جهت ساخت را شامل می شود؛ که در واقع پنجره ارسی با وجود آن شکل گرفته و جلوهگر میشود. و درک ها در داخل آن جای می گیرد و شامل فرم های مختلف است.

چنانچه بخواهیم به خصوصیات و ویژگی های مهم پنجره های ارسی اشاره کنیم به نکاتی بسیار مهم علمی، عرفانی، اجتماعی و ... دست خواهیم در اینجا تنها به خصوصیات ظاهری آنها اشاره می کنیم :

·        اختصاص حدّاقل جا در موقع باز و بسته شدن

·        ایجاد ارتباط بصری به شکل های مختلف با محیط سر سبز حیاط یا دیگر فضاها

·        هدایت نور مناسب به داخل اتاق

·        جداره ای مناسب بین دو یا چند اتاق[3]

 z5c4kazebw4iek1035.jpg

  کارکرد سطح مشبک پنجره های ارسی

          تامین نور فضای درونی در معرض دید قرار دادن فضای بیرونی کاهش شدت تابش نور آفتاب و گرما ایجاد زیبایی در نمای ساختمان حفظ حریم و محرویت فضای بیرون دور کردن حشرات مزاحم(شیشههای رنگی پنجره های ارسی با ایجاد نورهای رنگارنگ باعث دور شدن و خارج شدن حشرات مزاحم از فضای بیرونی اتاق های دارای پنجره های ارسی می شوند.[4]

 

اثرات و دلایل استفاده از پنجره های ارسی

           الف-نور :این نوع پنجره ها باعث می شوند نور خورشید به اندازه کافی وارد فضای اتاق شود نه کمتر نه بیشتر.

          ب-روانشناسی رنگ ها: از نظر روان شناسی رنگ های مختلف این شیشه ها و ایجاد نور های هم رنگشان بر روی انسان تاثیرات مختلفی می گذارد که هر رنگ کنار رنگ دیگر شدت این تاثیر را خنثی  می کند و مقدار مناسب آن را تنظیم و تعدیل می کند.بیشتر رنگ های استفاده شده در شیشه هایارسی رنگهای لاجوردی قرمز سبز و زرد هستند و هر کدام به تنهایی یک تاثیر روانشناختی مجزای دارند.

          ج-زیبایی:  سطح پنجره های ارسی را با استفاده از انواع نقش های گوناگون گره سازی و با شیشه های رنگین و ساده می آراستند و ترکیب های بدیعی پدید می آورند و بدین صورت هماهنگی بین این شبکه های هندسی و نورهای رنگی باعث ایجاد زیبایی دلپذیری می شود.

          د-نقش هندسی در ارسی:  ناپسند دانستن تقلید از نقش ها و صورت های انسانی و حیوانی در نقاشی و سایر هنر های تصویری و تجسمی به تدریج موجب شد که تقلید از طبیعت در فرهنگ بسیاری از هنر های اسلامی چندان مورد توجه قرار نگیرد و جایگاه والایی نیابد.به همین جهت هنرمندان به ترکیب های هندسی و انتزاعی توجه بسیار کردند

 و-محرمیت:  پنجره های ارسی همچنین باعث محدّود کردن دید از بیرون به درون خانه و ایجاد محرمیت می شود.

ه-خواص صوتی: اگر قطعات یک گره نسبت به هم زوایای مختلف یا متعدد پیدا کند جابجایی صوتی ایجاد می کند در این جابجایی تابع قوانین علم آکوستیک است. فرم های شش وجهی نیز دارای خواص صوتی هستند از کاربرد صوتی شش وجهی در طبیعت می توان کندوی زنبور عسل را مثال آورد که دقیقاعمل انتقال صوت یا رزونانس را انجام می دهد.[5]

 

g33yfl3s8tsz1t3vf14c.jpg

[1] . architectureazad84.blogspot.com

[2] . امرایی مهدی،ارسی،پنجره های رو به نور،انتشارات سمت، 1383،تهران،ص 29

[3] . مصاحبه با آقای مهدی امرایی / اردیبهشت 1388

[4] . architectureazad84.blogspot.com

[5] . architectureazad84.blogspot.com                                                                                                                                     +

طاهر جلیلی ; ٥:٤٠ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۱٢