پنجره های ارسی

تعریف  ارسی

ارس در فارسی به چم (معنای) گشاده لوز روس و اروس است. در اروپا به این گونه درها گیوتین می گوینداستاد پیرنیا واژه ارسی را پارسی می داند برابر گشاده و باز ولی در فرهنگ ها ارسی را یک واژه روسی دانسته اند "ارپیشوندی است برابر بالا رفتن که در برخی واژه های دیگر مانند ارچین دیده می شود و "سی" برابر پرتو و چشمه که در گویش های نیمروزی(جنوبی) ایران روایی است.ارسی گونه ای پنجره چوبی و شبکه دار کشویی است که با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شود.بلندای آن از کف تا آسمانه استاین در _پنجره گاه به میانسرا باز می شود و گاه میان دو تالار جای می گیرد تا به هنگام نیاز باز شود و یک تالار بزرگ بدست آید.[1]

6ku04aq9okwong3sw146.jpg

ارسی پنجره مشبکی است که به جای گشتن روی پاشنه گرد ، بالا می رود و در محفظه ای که در نظر گرفته شده است جای می گیرد. ارسی معمولاً در اشکوب کوشکها و پیشانی و رواق ساختمانهای سردسیری دیده می شود. نقش شبکه ای ارسی معمولاً مانند پنجره  و روزنهای چوبی است.[2]

 

ارسی، هنر از یاد رفته

از زمان های کهن تا کنون همواره آدمی در تلاش و تکاپوی فراوان برای خلق آثاری ارزنده بوده تا بتواند به یاری و مدد آنها آسایش و آرامش را برای خود و دیگران به ارمغان آورده و جلوه هائی از حقانیت خویش را به اثبات رساند او با این باور پیوسته دست به خلق آثار بزرگ و ارزشمندی زده است که هر بینندن را در حیرت و تعجب وا می گذارد؛ انسان هنرمند در پی این هدف والا و مقدس  و برای دست یابی به جایگاه واقعی خویش همواره کوشیده است هنری بیافریند که سوای کاربردش، شأن و منزلت خویش، جامعه و فرهنگ را نمایان سازد.

کشور ما ایران از این معقوله مستثنی نبوده، فرهنگ و تمدنی کهن دارد که قدمت آن به چندین هزار سال می رسد و در تمام ادوار تاریخ مورد توجه سیاحان، کاشفان، شرق شناسان و کارگزاران فرهنگی کشورهای مختلف بوده است. در این میان باستان شناسان و مردم شناسان سهم بسزائی در شناساندن آن داشته اند؛ با همه این احوال کمتر شرق شناسی از ادوار گذشته تا به حال در مورد هنر ارسی سازی سخن به میان آورده است.

اهمیت هنرهای سنتی، فقدان استادان آموزش دیده، ناشناخته بودن این هنرها و کمبود اطلاعات وظیفه سنگین تری برای پژوهشگران ایجاد می کند، تا به آنچه از گذشته به آنها رسیده توجه ویژه داشته باشند و در پی شناخت ارزش ها  و باز یافتن  و باز شناساندن هویت اصیل این تمدن کهن گوشه هائی از هزاران دفتر ناخوانده ی هنر خصوصاً هنرهای سنتی را برای اهل آن بازگو کنند.

در بررسی انواع ارسی ها از نظر ساختار و چگونگی عملکرد به تقسیم بندی هایی دست می یابیم که در معماری سنتی جایگاهی بس رفیع دارد و از نظر طرح و نقش نیز مباحث ارزشمندی را خواهان است .

ارسی سازی از هنرهایی است که رو به فراموشی نهاده و هنرمندان ارسی ساز که تعداد آنها از انگشتان دست تجاوز نمی کند بیشتر به مرمت در و پنجره های قدیمی مشغولند ، حدّیث ارسی حکایت غم انگیزی دیگری است از هنرهای سنتی این رشته مشتمل بر هنرهای چون گره سازی، قواره بری،  پارچه بری، مشبک، درودگری، شیشه بری و غیره است که هر کدام نا گفته های فراوان دارند. در و پنجره های مشبک با شیشه های رنگی در عین حال که حفاظ مناسبی در برابر آفتاب گرم و تابان ایران به حساب می آید، نور را در رنگ های متنوع و متعدد منعکس می کنند که این تنوع جلوه ای خاص به تزئینات وابسته به بنا می بخشد. قدیمی ترین آثار ارسی سازی در ایران مربوط است به عصر صفویه که در نقاط مختلف کشور و در بناهای مربوط به این عصر دیده شده است ارسی سازی پس از تلفیق با هنر قواره بری که در عصر قاجار اتفاق می افتد اوج و عظمتی دو چندان می یابد. متاسفانه این گونه هنرها با ورود آهن رو به نابودی گذاشته وگستردگی پیشین خود را از دست داده اند. ورود در و پنجره های فلزی صنایع ظریف نجاری را از میان برده و نجاران ناچار برای امرار معاش، زندگی نجاری خویش را رها کرده و هر چه تخته ساخته بودند عاقبت کارگاه های خود را با آن تخته کردند. این هنرمندان در منتهای دیانت و قناعت و حوصله با کمترین امکانات (تیشه، اره، رنده و سوهان) با نیروی عقل سلیم خود زیبائی وصف ناشدنی آفریدند که قلم و زبان از توصیف آن عاجزاند.

استاد پیرنیا در ص 355 کتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران می نویسد:

بعضی گمان کرده اند ارسی به پنجره هایی اطلاق می شود که به تقلید از معماری روسی در ایران رواج یافته، در صورتی که نمونه های جالبی از ارسی، حتی پیش از آن که معماری چشم گیری در روسیه پای گرفته باشد، در بناها و نقاشیها مشاهده می کنیم. وی با مقایسه واژه ارسی با واژه هایی چون اردک( مرغ بالا جهنده) ، ارلنگ( حرکت توام با جهش)، ارچین(پله) معتقد است "ار" پسوند به معنای بالا رفتن. و ارسی واژه ای ایرانی است و به پنجره هایی اطلاق می شود که بصورت کشویی به سمت بالا باز می شوند، از دیگر مواردی که بر این موضوع تکیه دارند تعاریفی است که در کتب مختلف خصوصا فرهنگ نامه آمده است در این منابع تاکیدی بر روسی بودن این گونه پنجره ها وجود ندارد بلکه معانی مختلف ارسی را بررسی نموده اند. فی المثل در فرهنگ معین ارسی را به معنی نوعی در قدیمی که دارای چهار چوب مخصوص است معرفی نموده که با حرکت به سمت بالا و پایین، باز و بسته می شود، یا گاه از باب تسمیه کل به اسم جزء، اتاقی را که دارای چنین درهایی است می نامند.

آدام اولئاریوس در بخش ایران سفر نامه خود در مورد پنجره های بکار رفته در بناهای ایران می نویسد: پنجره اتاق ایرانیان به بزرگی در است و تا کف اتاق می رسد و بجای شیشه دارای شبکه های چوبی است که در زمستان روی آن کاغذ چرب می چسبانند.

هنر ارسی سازی از ارزش و جایگاه خاصی در میان جوامع مختلف برخوردار بوده و به علت داشتن زمینه های فراوان جهت پیشرفت و کار به ترتیبی که با ظرافت همراه شود همیشه برای طبقات مختلف متفاوت بوده است، کسانی که از این نمونه در و پنجره ها استفاده می کردهاند نیز به نوبه خود بنا به موقعیت اجتماعی شان در میان جامعه از نمونه های مختلف بهره میبردند. گاهی بدستور حاکمی در مسجد یا حسینه ای به کار می رفته است و بجز مالکان، سران و حاکمان زمان کمتر کسی میتوانسته از این نوع پنجره در منزل یا عمارت خود استفاده کند.

پنجره های ارسی با توجه به کاربردشان در مکان های مختلفی چون خانه، مسجد، مدرسه، بازار، سرا، حسینیه و غیره مورد استفاده قرار گرفته است؛ این بازشوی چوبی متشکل از عناصری بنام درک است که بصورت عمودی باز و بسته می شود. تعداد و شکل این درک ها بسته به محل استفاده متفاوت است. درک های یکپارچه وزن زیادی را شامل می شود که هر کس قادر به بالا کشیدن آن نیست به هر حال با تدابیری (وزنه ای کردن) خانم خانه می توانسته است به راحتی از آن استفاده کند، ارسی ها در حالت بسته نور ملایمی در رنگ های مختلف به داخل اتاق هدایت می کنند، که جلوه هایی زیبا به بنا می بخشد. محل قرارگرفتن ارسی ها علاوه بر اتاق بزرگ ارسی یا شاه نشین، اتاق های ارسی سه درکی، اتاق های گوشوار و فضای بین دو اتاق بزرگ چسبیده به هم است؛ در خانه امام جمعه تهران شاهد نمونه های از این ارسی ها هستیم، در میان این ارسی ها ارسی نه درکی در بین دو اتاق قرار داشته که به هنگام جلسات و میهمانی ها با بالا کشیدن درک ها یک اتاق بزرگ پیوسته شکل میگرفته است، از خصوصیات برخی از این ارسی دو جداره و دو طرفه بودن نقوش و تزئینات کار شده بر پاتاق و درک های ارسی است، که با ظرافت و تناسب بسیار چشم نوازی اجرا شدهاند.

ارسی ها اجزا و قطعات مختلفی دارند که در تمام آنها مشترک اند یکی از این اجزا چهار چوب کلی کار است که خود به وسیله اجزاء چوبی دیگر هم از عرض (بوسیله وادار) و هم از ارتفاع (بواسطه تیرهای افقی) تقسیم می شوند، این تقسیم بندی ها علاوه بر تقسیم دهانه بزرگ ارسی به قسمت های کوچک تر سهولت در امر باز و بسته کردن لنگه ها و ظریف کاری  بر قسمت های مختلف آن را امکان پذیر میسازد و  بر استحکام و ایستایی آن نیز می افزاید. با این حال اجزاء تشکیل دهنده ارسی را می توان به قسمت های ذیل تقسیم نمود:

1. چهار چوب که استخوان بندی اصلی پنجره را تشکیل می دهد و شامل ردیف هایی از چوب بصورت طولی، عرضی و منحنی است که سایر اجزای ارسی را در بر می گیرد.

2. وادار که در واقع همان ستون های عمودی ارسی است، که پنجره را به قسمت های مساوی بر اساس تعداد لنگه ها تقسیم می کند.

3. پاخور یا پاشنه ارسی که به قسمت پائین و افقی چهار چوب اطلاق میشود و ارتفاع آن در بیشتر موارد بین 10 تا 30 سانتی متر است.

4. پاتاق یا کتیبه قسمت عمده و اصلی جهت تزئین و مشکل ترین بخش ارسی جهت ساخت را شامل می شود؛ که در واقع پنجره ارسی با وجود آن شکل گرفته و جلوهگر میشود. و درک ها در داخل آن جای می گیرد و شامل فرم های مختلف است.

چنانچه بخواهیم به خصوصیات و ویژگی های مهم پنجره های ارسی اشاره کنیم به نکاتی بسیار مهم علمی، عرفانی، اجتماعی و ... دست خواهیم در اینجا تنها به خصوصیات ظاهری آنها اشاره می کنیم :

·        اختصاص حدّاقل جا در موقع باز و بسته شدن

·        ایجاد ارتباط بصری به شکل های مختلف با محیط سر سبز حیاط یا دیگر فضاها

·        هدایت نور مناسب به داخل اتاق

·        جداره ای مناسب بین دو یا چند اتاق[3]

 z5c4kazebw4iek1035.jpg

  کارکرد سطح مشبک پنجره های ارسی

          تامین نور فضای درونی در معرض دید قرار دادن فضای بیرونی کاهش شدت تابش نور آفتاب و گرما ایجاد زیبایی در نمای ساختمان حفظ حریم و محرویت فضای بیرون دور کردن حشرات مزاحم(شیشههای رنگی پنجره های ارسی با ایجاد نورهای رنگارنگ باعث دور شدن و خارج شدن حشرات مزاحم از فضای بیرونی اتاق های دارای پنجره های ارسی می شوند.[4]

 

اثرات و دلایل استفاده از پنجره های ارسی

           الف-نور :این نوع پنجره ها باعث می شوند نور خورشید به اندازه کافی وارد فضای اتاق شود نه کمتر نه بیشتر.

          ب-روانشناسی رنگ ها: از نظر روان شناسی رنگ های مختلف این شیشه ها و ایجاد نور های هم رنگشان بر روی انسان تاثیرات مختلفی می گذارد که هر رنگ کنار رنگ دیگر شدت این تاثیر را خنثی  می کند و مقدار مناسب آن را تنظیم و تعدیل می کند.بیشتر رنگ های استفاده شده در شیشه هایارسی رنگهای لاجوردی قرمز سبز و زرد هستند و هر کدام به تنهایی یک تاثیر روانشناختی مجزای دارند.

          ج-زیبایی:  سطح پنجره های ارسی را با استفاده از انواع نقش های گوناگون گره سازی و با شیشه های رنگین و ساده می آراستند و ترکیب های بدیعی پدید می آورند و بدین صورت هماهنگی بین این شبکه های هندسی و نورهای رنگی باعث ایجاد زیبایی دلپذیری می شود.

          د-نقش هندسی در ارسی:  ناپسند دانستن تقلید از نقش ها و صورت های انسانی و حیوانی در نقاشی و سایر هنر های تصویری و تجسمی به تدریج موجب شد که تقلید از طبیعت در فرهنگ بسیاری از هنر های اسلامی چندان مورد توجه قرار نگیرد و جایگاه والایی نیابد.به همین جهت هنرمندان به ترکیب های هندسی و انتزاعی توجه بسیار کردند

 و-محرمیت:  پنجره های ارسی همچنین باعث محدّود کردن دید از بیرون به درون خانه و ایجاد محرمیت می شود.

ه-خواص صوتی: اگر قطعات یک گره نسبت به هم زوایای مختلف یا متعدد پیدا کند جابجایی صوتی ایجاد می کند در این جابجایی تابع قوانین علم آکوستیک است. فرم های شش وجهی نیز دارای خواص صوتی هستند از کاربرد صوتی شش وجهی در طبیعت می توان کندوی زنبور عسل را مثال آورد که دقیقاعمل انتقال صوت یا رزونانس را انجام می دهد.[5]

 

g33yfl3s8tsz1t3vf14c.jpg

[1] . architectureazad84.blogspot.com

[2] . امرایی مهدی،ارسی،پنجره های رو به نور،انتشارات سمت، 1383،تهران،ص 29

[3] . مصاحبه با آقای مهدی امرایی / اردیبهشت 1388

[4] . architectureazad84.blogspot.com

[5] . architectureazad84.blogspot.com                                                                                                                                     +

طاهر جلیلی ; ٥:٤٠ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۱٢

ارسی، رقص نور با ساز چوب و شیشه




 


    ارسی، چیدمان چوب و شیشه، یادگاری از روزگاران قدیم و الهام گرفته از طرح های اصیل اسلیمی که در ساخت درها و پنجره بناها به کار می رفت اکنون دیگر متداول نیست و تنها در خانه های برجای مانده از قدیم دیده می شود، این دست ساخته های اصیل چوبی هرچند در حال حاضر به دلایل مختلف دیگر ساخته نمی شود اما در سرتاسر ایران زمین در شهرها و روستاهای قدیمی هنوز وجود دارد و زیباتر از آن است که از یادها فراموش شود.
    واژه ارسی در فرهنگ عمید به معنی در اتاقی است که بر روی حیاط باز می شود. استاد «محمدکریم پیرنیا» از معماران پیشکسوت قدیمی در تعریف واژه ارسی معتقد است که برخی گمان می کنند ارسی به پنجره ای اطلاق می شود که به تدریج از معماری روسی در ایران رواج یافته در صورتی که پیش از آنکه ارسی در معماری روسی جایی باز کند در بناها و نقاشی های ایران مشاهده شده است.
    با بهره گیری از تاریخ معماری می توان گفت، در قرن هشتم هجری نمونه های فراوانی ازرسم عناصر هندسی، گل و بته بر روی لوازم چوبی مانند منبر، درب امامزاده ها، صندوق مزار و رحل قرآن خلق شد. از اوایل قرن نهم هجری نیز این هنر رونق دیگری یافت و صنعتگران از مشبک و گره چینی در ساخت پنجره های منازل و کاخ ها استفاده کردند، همچنین از دوران صفویه به بعد هم با تعبیه شیشه های رنگی در چوب های مشبک ارسی ها ساخته شد.
    در حال حاضر ارسی و گره چینی که یادگاری از زمان قدیم است در اغلب نقاط کشور مشاهده می شود و نمایی منحصر به فرد و متفاوت برای خانه های قدیمی ساخته است. تقارن کامل در شکل، فرم و رنگ که از طرح های اسلیمی نشات گرفته و با تکه های کوچک چوب به شکل ستاره های چندپر پیاده شده، ویژگی مشترک پنجره های مشبک گره چینی در سرتاسر ایران زمین به شمار می آید که در ارسی ها شیشه های الوان به رنگ های زرد، سبز، قرمز و آبی به آن اضافه شده است. در شمال ایران نیز ساخت ارسی مانند دیگر نقاط کشورمرسوم بوده است با این تفاوت که به دلیل رطوب هوای شمال از چوب درخت آزاد یا ازدار که مقاوم است و دوام بیشتری دارد استفاده می شد ولی در مقابل در مناطق خشک جنوبی و مرکزی کشور از چوب چنار برای کار گره چینی استفاده می کردند.
    اما پنجره های گره چینی شده و ارسی ها چه ویژگی های داشته است 
    رضا قاسم آبادی، کارشناس مرمت سازمان میراث فرهنگی استان گلستان یکی از آن افرادی است که مرمت ارسی ها را انجام می دهد، وی که با پشتکار و تلاش خویش توانسته قطعات آسیب دیده ارسی ها را جدا و سپس دوباره بازسازی و مونتاژ کند درباره پنجره های گره چینی و ارسی در این استان می گوید به نظر می رسد نصب ارسی ها بسته به زمستان نشین و یا تابستان نشین بودن اتاق ها فرق داشته است.
    وی می افزاید: در اتاق های تابستان نشین ارسی ها که بالای درب اتاق ها نصب می شد نقش بادخور را ایفا می کرد. این پنجره های مشبک در هوای گرم، باد ملایم و مطبوع را با کوران هوا به داخل اتاق هدایت می کرد و به همین سبب ارسی ها در اتاق های تابستانی شیشه نداشتند، درحالی که در اتاق های زمستان نشین شیشه دار بودند و شیشه به کار رفته در این گونه ارسی ها دست ساز و به سبب کمبود شیشه در آن زمان بسیار گران بوده و آن طور که ما اطلاع پیدا کردیم خمیر شیشه ها در این منطقه از روسیه وارد شده است.
    قاسم آبادی درباره چند رنگ بودن شیشه ارسی ها هم می گوید علاوه بر انعکاس رنگارنگ و تلطیف نور به داخل اتاق ها، شیشه های رنگی سبب می شود خزندگانی همچون مارمولک و مار احساس وحشت کنند و وارد اتاق نشوند که این را از ویژگی های جالب درباره ارسی ها می توان برشمرد.
    وی از ویژگی های ساخت ارسی هم می گوید: در ساخت این پنجره های چوبی از میخ استفاده نمی شود و اگر هم استفاده شده میخ ها چوبی بوده است. برای محکم کردن ارسی ها که تکه هایی چوب آن را تشکیل داده اند چفت و بست یا همان زبانه نر و مادگی استفاده می شد و با اینکه هیچ وسیله وصل کننده دیگری مانند چسب هم به قطعات ارسی ها زده نمی شد اما بسیار محکم ساخته شده اند.
    قاسم آبادی درباره وضع دست ساخته های چوبی گره چینی در منطقه می گوید: ساخت گره چینی دیگر منسوخ شده و هیچ کس آنها را سفارش نمی دهد به علاوه اینکه در شمال کشور استادکاری هم باقی نمانده اما مرمت آثار باقی مانده در خانه های قدیمی، یکی از اقداماتی است که برای حفظ گره چینی ها از سوی سازمان میراث فرهنگی انجام می گیرد.
    وی با اشاره به اینکه در خانه های قدیمی منطقه، نورگیرهایی که با گره چینی ساخته شده هنوز وجود دارد می افزاید: خیلی از ارسی های قدیمی هم اکنون از بین رفته و درباره تعدادی هم که باقی مانده همکاری خود مردم برای حفظ آنها نیاز است.
    با وجود اینکه ساخت پنجره های مشبک گره چینی شده دیگر رواج ندارد اما به گفته این کارشناس می توان از آنها در دکوراسیون داخلی خانه ها در اتاق های پذیرایی یا نورگیرها استفاده کرد، همچنین می توان از آنها در اماکن تجاری و خدماتی مانند سفره خانه ها، رستوران ها و هتل بهره برد.
    حسین دباغ، کارشناس مرمت سازمان میراث فرهنگی استان گلستان نیز درباره ارسی ها می گوید این دست ساخته های چوبی زیبا در سطح این استان در فضاهای مهم خانه های قدیمی که دارای تزئینات بوده و مساحت بیشتری داشته نظیر میهمان نشین ها و تالارها مشاهده می شود.
    به گفته وی درباره ارسی های که در گلستان ساخته شده هیچگونه مطالعات جامعی تاکنون انجام نگرفته و در نتیجه نمی توان به طور دقیق درباره آنها اظهار نظر کرد، به همین سبب درباره تفاوت های احتمالی آنها نیز با دیگر نقاط کشور نظیر استان اصفهان و کردستان که مهد ساخت ارسی است نمی توان مقایسه ای انجام داد.
    دباغ ادامه می دهد بسیاری از پنجره های ارسی و گره چینی قدیمی در استان اکنون خراب شده یا از میان رفته است، علاوه برآن تعدادی از سوی مالکان برای کار تزئینات داخلی منازل گرانقیمت فروخته شده و درباره برخی نیز ازسوی مالکان بناهای قدیمی اجازه دسترسی به آنها داده نمی شود البته مواردی هم بوده که مردم منطقه ارسی های با ارزش را برای استفاده خصوصاً در اماکن مقدس اهدا کرده اند.
    این کارشناس مرمت میراث فرهنگی همچنین گرانی چوب، مقرون به صرفه نبودن کار، تجاری شدن هنر، ماشینی بودن مصالح ساختمانی، نبود اساتید زبردست، عدم حمایت سازمان ها و حتی از یاد رفتن این هنر قدیمی از سوی مردم را از دلایل منسوخ شدن ارسی ها می داند.
    وی سازمان میراث فرهنگی گلستان را در امر تزئینات وابسته به معماری بناهای قدیمی ضعیف می داند و می افزاید: نبود متخصصان این رشته و اهمیت ندادن به تزئینات بناها وضعیتی را پیش آورده که تنها به ابنیه توجه می شود حتی هیچ فصل اعتباری برای مطالعات پژوهشی درباره تزئینات معماری در استان اختصاص نمی یابد.
    اکنون در استان گلستان در شهر تاریخی گرگان در خانه های قدیمی کبیر، باقری، دیانی، خراسانی، شفیعی و بسیاری دیگر که مربوط به عصر قاجاریه است و همچنین در دیگر شهرها و روستاهای منطقه دست ساخته های چوبی ارسی و گره چینی مشاهده می شود. این هنر زیبا و اصیل ایرانی که تا قبل از دوره پهلوی رواج داشته اکنون گنجینه ای از میراث برجای مانده در خانه های با ارزش قدیمی گلستان است.
    
    
    معصومه کریمیان
     
 روزنامه ایران، شماره 3893 به تاریخ 14/1/87، صفحه 14 (ایران زمین) 

طاهر جلیلی ; ٥:۳٧ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۱٢

ارسی سازی

هنر ارسی سازی (در و پنجره های مشبک چوبی که بین شبکه ها با شیشه های کوچک معمولا رنگی پر شده) از اواخر دوره قاجار تا اوائل پهلوی رواج فراوان داشته و به احتمال زیاد پس از آن به خاطر مقرون به صرفه نبودن متروکه مانده است. کریم پیرنیا ارسی (به ضم الف و غالبا سکون ر) را درب مشبک چوبی رو به حیاط دانسته و بر خلاف تصور عامه که آنرا هنری وارداتی از روسها میدانند، معتقد است که نمونه های قدیم تر ارسی را میتوان در بناها و نقاشی های ایرانی یافت. در اینجا بنده نیز با استاد پیرنیا هم عقیده بوده (!) و گمان میکنم در دوران صفوی هم در ایران ارسی وجود داشته، اما خیلی بعید است قدمت این سازه به قبل از سلجوقیان هم برسد.

کردستان، معبد ارسی های ایران است. سنندج را شهر ارسی ها میدانند و تا دلتان بخواهد استاد چوب کار و ارسی ساز داشته. تقریبا همه جا میتوان ارسی گیر آورد؛ از نمونه های عادی و کوچک تا فرمهای پیچیده و وسیع که مثلا گره چینی های با حتی 24 گره هم با ابعاد مختلف در آنها تکرار شده اند. عجیب است که کردها انگار اینقدر به ارسی علاقمند بوده اند که بعضی جاها از خیر دیوار در بنا گذشته اند و بجایش ارسی های سرتاسری کار گذاشته اند! جالبیش اینجاست که تعداد درها هم همیشه فرد است. سه دری، پنج دری، هفت دری و حتی نه دری! بسته به اینکه در قرار بوده در نمای خارجی، اتاقهای داخلی و یا در برابر نور مستقیم آفتاب قرار گیرد، پوشش و لعاب متفاوتی برای درها در نظر گرفته شده و در مجموع که از این مجمل حدیث مفصل بخوان که خیلی کارشان درست بوده. اما همانا من چیزی درباره ایران به ذهنم نمیرسد، مگر آنکه آن پشت و پسل ها همزمان درباره زادگاهم هم فکر کنم!


توی اصفهان هم ارسی زیاد گیر میاید و به آن هم ارسی میگویند. ولی در عین حال اصفهانی های قدیم به کفش (و گاه به دمپایی هایی که بشود بجای کفش هم ازشان استفاده کرد) میگویند ارسی (به ضم الف و ر) و به کفاش هم میگویند ارسی دوز. این دو تا واژه اینقدر شبیه هستند که خیلی وقتها یک جور تلفظ میشوند، و البته مطمئنم که لفظ ارسی به معنای کفش فقط در اصفهان کاربرد ندارد (نداشته).

                                                                                                             +

طاهر جلیلی ; ٥:۱۳ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/۱٢

پنجره های ارسی در معماری ایران

 

ارس در فارسی به چم(معنای) گشاده لوز روس و اروس است. در اروپا به این گونه درها گیوتین می گویند. 
استاد پیرنیا واژه ارسی را پارسی می داند برابر گشاده و باز. ولی در فرهنگ ها ارسی را یک واژه روسی دانسته اند "ار" پیشوندی است برابر بالا رفتن که در برخی واژه های دیگر مانند ارچین دیده می شود و "سی" برابر پرتو و چشمه که در گویش های نیمروزی(جنوبی) ایران روایی است.
ارسی گونه ای پنجره چوبی و شبکه دار کشویی است که با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شود.بلندای آن از کف تا آسمانه است. این در _پنجره گاه به میانسرا باز می شود و گاه میان دو تالار جای می گیرد تا به هنگام نیاز باز شود و یک تالار بزرگ بدست آید.
کاربرد ارسی در مهرازی ایران به گونه یک بازشوی بنیادی پیشینه ای بسیار کهن دارد.نمونه های زیبای ان در همه جای ایران دیده می شود.لت ارسی ها معمولا فرد است .
ارسی یک لتی در بالا خانه های گوشوار یا راهروهای طبقه اول ساختمان که معمولا در نقاط سردسیر به ورت در است دیده می شوند.
هر ارسی از بخش های زیر ساخته شده است:
باهو یا وادار:بخش ایستاده چهار چوب آن .
کلاه:تیر ترازی (افقی) میان بخش پایاوجنبان آن.
تنک:شبکه درون درک های آن.
چفته ریزه:چفتی که درک ها را پایا نگه می دارد.
درک یا لنگه:که مانند کشو بالا و پایین می رود بخش زیرین به بلندای 30 تا 50 سانتی متر از کف که مانند جان پناه است و پایاست
.بخش بالای آن که نیم پرهون(نیم دایره)یا سه پهلو است و پایاست.

 کارکرد سطح مشبک پنجره های ارسی 
تامین نور فضای درونی در معرض دید قرار دادن فضای بیرونی کاهش شدت تابش نور آفتاب و گرما ایجاد زیبایی در نمای ساختمان حفظ حریم و محرویت فضای بیرون دور کردن حشرات مزاحم(شیشه های رنگی پنجره های ارسی با ایجاد نورهای رنگارنگ باعث دور شدن و خارج شدن حشرات مزاحم از فضای بیرونی اتاغ های دارای پنجره های ارسی می شوند.)
 اثرات و دلایل استفاده از پنجره های ارسی الف-نور :
این نوع پنجره ها باعث می شوند نور خورشید به اندازه کافی وارد فضای اتاغ شود نه کمتر نه بیشتر 
ب-روانشناسی رنگ ها:
از نظر روان شناسی رنگ خای مختلف این شیشه ها و ایجاد نور های هم رنگشان بر روی انسان تاثیرات مختلفی می گزارد که هر رنگ کنار رنگ دیگر شدت این تاثیر را خنثی می کند و مقدار مناسب آن را تنظیم و تعدیل می کند.بیشتر رنگ های استفاده شده در شیشه های ارسی رنگهای لاجوردی قرمز سبز و زرد هستند و هر کدام به تنهایی یک تاثیر روانشناختی مجزای دارند.
 ج-زیبایی:
 سطح پنجره های ارسی را با استفاده از انواع نقش های گوناگون گره سازی و با شیشه های رنگین و ساده می آراستند و ترکیب های بدیعی پدید می آورند و بدین صورت هماهنگی بین این شبکه های هندسی و نورهای رنگی باعث ایجاد زیبایی دلپذیری می شود.
 د-نقش هندسی در ارسی: 
ناپسند دانستن تقلید از نقش ها و صورت های انسانی و حیوانی در نقاشی و سایر هنر های تصویری و تجسمی به تدریج موجب شد که تقلید از طبیعت در فرهنگ بسیاری از هنر های اسلامی چندان مورد توجه قرار نگیرد و جایگاه والایی نیابد.به همین جهت هنرمندان به ترکیب های هندسی و انتزاعی توجه بسیار کردند. 
و-محرمیت: 
پنجره های ارسی همچنین باعث محدود کردن دید از بیرون به درون خانه و ایجاد محرمیت می شود
ه-خواص صوتی:
اگر قطعات یک گره نسبت به هم زوایای مختلف یا متعدد پیدا کند جابجایی صوتی ایجاد می کند در این جابجایی تابع قوانین علم آکوستیک است. فرم های شش وجهی نیز دارای خواص صوتی هستند از کاربرد صوتی شش وجهی در طبیعت می توان کندوی زنبور عسل را مثال آورد که دقیقا عمل انتقال صوت یا رزونانس را انجام می دهد.
منبع +

طاهر جلیلی ; ۸:٢٧ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۳/٧